ویرتا

کتاب الطبقات الکبیر ـ منبع عاشوراپژوهی

۲۵ خرداد ۱۳۹۶


کتاب الطبقات الکبیر ـ منبع عاشوراپژوهی
– صفحه

عنوان کتاب : کتاب الطبقات الکبیر ـ منبع عاشوراپژوهی

محل نشر : بیروت

ناشر : دار صادر

نوبت چاپ :

تاریخ انتشار :

تعداد جلد : ۸

تعداد صفحه :

شمارگان :

قطع : وزیری

زبان : عربی

نوع جلد :

رده بندی کنگره : BP‎‏ ‎‏۲۷۸‎‏ ‎‏/‎‏ش‎‏۷‎‏ط‎‏۲

شابک :

جستجو در Lib.ir

منبع: دانشنامه امام حسین(ع)، ج ۱، ص ۵۴ ـ ۵۶

کتاب الطبقات الکبیر ـ یا آن گونه که اکنون نام می برند: الطبقات الکبری ـ، اثر بزرگ و پر مراجعه محمّد بن سعد بن منیع زُهْری (م ۲۳۰ ق)، مشهور به «ابن سعد» و نیز «کاتب واقدی» هست. او که مورد اعتماد رجال شناسانی مانند ابو حاتم رازی و شمس الدین ذهبی هست، کتاب خود را با شرح حال پیامبر خدا(ص) آغاز کـــرده و سپس شرح حال صحابه ایشان و تابعیان را نگاشته و در پایان کتابش، به شرح حال برخی خانومان مشهور صدر اسلام پرداخته هست.

 او آقاان صحابه را به پنج طبقه: اهل بدر، مهاجران به حبشه و حاضران در غزوه اُحُد، حاضران در غزوه های خندق تا فتح مکه، اسلام آورندگان در فتح مکه و پس از آن، و کسانی که هنگام رحلت پیامبر(ص) خردسال بوده و در جنگ ها شرکت نداشته اند، تقسیم کـــرده هست. ابن سعد، سپس به معرّفی تابعیان و افراد پس از ایشان بر طبق ناحیه جغرافیایی پرداخته هست. در این کتاب، شرح حال امام حسین(ع)، در طبقه کسانی آمده که هنگام رحلت پیامبر(ص) خردسال بوده و در جنگ ها شرکت نداشته اند.

 ابن سعد بر خلاف شیوه خود در این کتاب، شرح حال امام حسین(ع) را در دو بخش و به تفصیل آورده هست. او در بخش نخست، نسب و تولّد و ویژگی ها و فضایل و مناقب را گزارش کـــرده و در بخش دوم به مقتل نویسی و گزارش قیام امام حسین(ع) پرداخته هست. او پیشگویی ها در باره شهادت امام(ع)، فرستاده انجام گرفتن مسلم به کوفه، نام شهیدان کربلا، انتقال سر مطهّر به کوفه و برده انجام گرفتن آن به دربار یزید و جریان های پس از عاشورا (مانند: حوادث شگفت انگیز و غیر عادی، فرجام ناخوش قاتلان، قیام توّابین) و نیز اشعار و مرثیه هایی را در باره امام(ع) نقل کـــرده هست؛ امّا وقایع حیاتیّی (مانند: چگونگی شروع جنگ و شهادت یاران امام(ع) و نقل کردان آنان) را نیز نیاورده هست.

 ابن سعد به دلیل معاشرت با محدّثان، از روش آنان سود جسته و زیادی از وقایع تاریخی را مستند و با سلسله سند نقل می کند و همین، به سنجش اعتبار متون آن و داوری در باره گزارش هایش کمک می کند، هر تعداد وی گاه سندی ارائه نمی دهد و برخی مطالب را فشرده، مجمل و بدون ترتیب درست تاریخی، گزارش می کند. [۱] وی همچنین برخی مآخذ و افراد مورد هستفاده خود، مانند: واقدی (هستادش و مؤلّف کتابب معروف المغازی) و ابو مِخنَف لوط بن یحیی (مقتل نویس مشهور) را نام برده هست؛ ولی این نکته، سؤال برانگیز هست که دلیل علی رغم در دست داشتن مقتل ابو مخنف، از آن، کم نقل کـــرده هست. [۲]

 چاپ نخست این کتاب، در اروپا و بر اساس نسخه ناقصی شد که بخش حیاتیّی از شرح حال ها را در خود نداشت، که از آن میان، بخش مربوط به امام حسین(ع)، بر اساس نسخه ای متعلّق به قرن هفتم _ که در ترکیه نگهداری می انجام گرفت _، به همّت سید عبد العزیز طباطبایی، تصحیح و به نام ترجمة الإمام الحسین(ع) و مقتله در یک جلد مستقل، منتشر گردید و بعدها، همه افتادگی های چاپ اروپا، با تحقیق محمّد بن صامل السُّلَمی تحت عنوان الطبقات الکبری (الطبقه الخامسة من الصحابة)، در عربستان و در دو جلد به طبع رسید. شرح حال و مقتل امام حسین(ع)، در پایان جلد نخست این مجموعه آمده هست. [۳]

 گفتنی هست که چگونگی چینش روایات در کتاب به وسیله ابن سعد و بویژه آوردن برخی گزارش ها در غیر موضوع اصلی خود و نیز کم و زیاد کـــردن نقل ها در موضوعات خاص، مورد انتقاد برخی تاریخ پژوهان قرار گرفته هست. [۴]



[۱] . ر. ك: معرّفى و نقد منابع عاشورا: ص ۱۰۹ .


[۲] . ابن سعد، خود، نوشته هست: «جز اينها، ديگرانى هم در باره اين واقعه، برايم مطالبى نقل كرده اند و من همه روايات آنها را در مقتل الحسين عليه السلام ـ كه رحمت و رضوان و درودها و بركات خدا بر او باد ـ نوشته ام» (ر. ك: الطبقات الكبرى (الطبقة الخامسة من الصحابة): ج ۱ ص ۴۳۹) .


[۳] . ر. ك: تأمّلى در نهضت عاشورا: ص ۲۱ .


[۴] . ر. ك: معرّفى و نقد منابع عاشورا: ص ۱۲۱ و ۱۲۲ .