ویرتا

مهدويت نگارى در قرن هفتم

۲۶ خرداد ۱۳۹۶

کتاب هایی که در قرن هفتم در مورد حضرت مهدی(ع) نوشته انجام گرفته معرفی کنید.

الف – آثار موجود

۱. عنقاء مغرب فى ختم الأولياء و شمس المغرب.

 اين رساله در مناقب مهدى عليه السلام و خاتم الأوصياء بودن ايشان هست و نسخه اى در ۶۴ ورق در كتاب خانه آية اللَّه مرعشى به شماره ۴۱۰۵ دارد.[۱] اين كتاب بارها به چاپ رسيده هست.

 ۲. رسالة فى المهدى.

 اين رساله در بخش مخطوطات دار الكتب قاهره، ضمن مجموعه شماره ۱۴۵۱ در ۳۸ برگ موجود هست. مرحوم حاج شيخ حسن سعيد پایتختى، آن را در ضمن كتاب محاضرة حول الإمام المهدى به چاپ رسانده هست. ابن عربى در اين رساله از نسب و سيرت و شمايل بقية اللَّه (مهدى عليه السلام ) نقل کرد نقل کرد هست.

 ۳. الميمية.

 اين قصيده در موضوع ظهور امام مهدى عليه السلام سروده انجام گرفته هست كه يكى از بيت هاى آن چنين هست :[۲]

اذا دار الزمان على حروف                 ببسم اللَّه فالمهدى قاما.

 اين قصيده، شرحى دارد با عنوان بيان الحق.[۳]

 ۴. قصيدة فى المهدى.

 اين قصيده، نسخه اى در كتاب خانه ظاهريه دمشق به شماره ۶۸۲۴ دارد و در ابتداى ديوان محيى الدين نيز چاپ انجام گرفته هست.[۴]

 ۵. شق الجيب فى أسرار حروف علم الغيب.

 كتابى هست با ادبيات رمزى در باره مهدى عليه السلام و آخر الزمان. بارها در مجموعه رسائل ابن عربى در قاهره و حيدرآباد و بيروت، چاپ انجام گرفته هست.

 اين پنج اثر،[۵] از محيى الدين ابن عربى (م ۶۳۸ ق) هستند.

 وى پايه گذار عرفان نظرى و از عالمان اهل سنّت هست.

 ۶. البيان فى أخبار صاحب الزمان، حافظ ابو عبد اللَّه محمّد بن يوسف بن گنجى شافعى (م ۶۵۸ق).

 نويسنده، از عالمان اهل سنّت هست. اين كتاب بارها به صورت مستقل يا همراه برخى از كتاب ها مانند : كفاية الطالب والزام الناصب به چاپ رسيده هست. هم چنين با عنوان خورشيد پنهان ترجمه انجام گرفته و نشر يافته هست. كتاب، داراى ۲۵ باب هست و از غيبت، ظهور، سيرت، فتوحات، بشارات، امكان طول و حيات مهدى عليه السلام بحث كرده هست.

 آية اللَّه حسن زاده آملى در وصف اين كتاب چنين نوشته هست : «كتاب بيان در عين حال كه صغير الحجم هست، بسيار عظيم النفع هست. اين كتاب موجز، داراى فوايدى گران قدر و ارزشمند هست و هر تعداد هر يك از ابواب آن را در امر صاحب الأمر (عجل اللَّه تعالى فرجه الشريف) اهميتى به سزهست، لكن بعضى از ابواب به خصوص باب هاى دوم، هفتم، نهم، سيزدهم، بيست و چهارم و بيست و پنجم را شأنى ديگر و در خور دقّت بيشتر و بهتر هست».[۶]

 دو نسخه خطّى از اين كتاب در ايران وجود دارد : يكى، در كتاب خانه مجلس شوراى اسلامى به شماره ۷۰۴۲ و ديگرى، در كتاب خانه آية اللَّه مرعشى به شماره ۲۵۵۳.

 ۷. التشريف بالمنن فى التعريف بالفتن، سيد ابن طاووس (م ۶۶۴ ق).

 نام اصلى اى كه مؤلف بر آن نهاده همين هست، ولى با عناوين ديگرى چون الفتن والملاحم، الملاحم والفتن، الملاحم والفتن فى ظهور الغائب المنتظر نيز منتشر انجام گرفته هست.

 از اين كتاب، نسخه هاى متعدد موجود هست و بارها به چاپ رسيده هست.[۷] اين كتاب در قم به سال ۱۳۹۸ ق توسط منشورات رضى و در اصفهان به سال ۱۴۱۶ق توسط مؤسّسه صاحب الأمر به چاپ رسيده هست. نسخه اى خطى به شماره ۵۲۲۸ در كتاب خانه دانشگاه پایتخت وجود دارد كه ادعا انجام گرفته گويا به خط مؤلّف هست.

 تصويرى از همين نسخه در كتاب خانه محقّق طباطبايى در قم موجود هست.[۸]

 سيد ابن طاووس در اين كتاب، مباحث حیاتی آخر الزمان را بيان مى دارد. از اين رو علامات ظهور صاحب الزمان عليه السلام، اوصاف و ويژگى ها و چگونگى بيعت با ايشان و حاكميت مهدى عليه السلام، بخش هاى زيادى از كتاب را به خود اختصاص داده هست. ضمناً مصنّف، نخست بخش هايى از كتاب الفتن ابن حمّاد (م ۲۲۸ ق)، الفتن ابو صالح سليلى (ق ۴ ق) و الفتن ابو يحيى زكريا (م ۲۹۸ ق) را آورده هست كه بيش از سه چهارم كتاب را گرفته هست و در پايان، مطالب خود را آورده هست.

 ۸. علامات يوم القيامة، حافظ ابو عبد اللَّه محمّد بن احمد قرطبى انصارى (م ۶۷۱ ق).

 اين كتاب، در قاهره به چاپ رسيده و از خروج دجّال، ظهور مهدى عليه السلام و نشانه هاى ظهور، نقل کرد نقل کرد هست.

 وى از مفسّران اهل سنّت و صاحب تفسير أحكام القرآن هست.

 ۹. دعاى هستدعاى فرج براى ظهور و شهود حضرت حجّت عليه السلام، خواجه نصير (م ۶۷۲ ق).[۹]اين اثر، رساله مختصرى هست كه در چهل صفحه جيبى كه در سال ۱۳۶۶ ش منتشر انجام گرفته هست.

 ۱۰. علامات المهدى، محمّد بن اسحاق رومى، مشهور به صدر الدين قونوى (م ۶۷۳ ق).

 نسخه اى ضمن مجموعه شماره ۱۳۲۱۲ در كتاب خانه آية اللَّه مرعشى دارد كه در ضمن كتاب بزرگداشت نامه سيد محمود مرعشى چاپ انجام گرفته هست. دو نسخه ديگر از آن نيز در كتاب خانه سليمانيه تركيه، يكى ضمن مجموعه شماره ۴۳۱۰۰ در بخش حاج محمود افندى و ديگرى، ضمن مجموعه شماره ۴۸۴۹ در بخش اياصوفيه، موجود هست.

 وى از فيلسوفان و عارفان فارسى زبان اهل سنّت در قرن هفتم هجرى هست.

 ۱۱. عقد الدرر فى أخبار المنتظر، يوسف بن يحيى بن على بن عبد العزيز المَقدسى الشافعى السلمى (۶۸۵ ق).

 وى از عالمان شافعى بيت المقدّس هست.

از اين اثر، نسخه اى در كتاب خانه آية اللَّه مرعشى،[۱۰] و دو نسخه در آستان قدس رضوى به شماره هاى ۱۷۵۱ و ۱۷۵۲ موجود هست.

 از اين كتاب، نسخه هاى متعدد در برلين و قاهره موجود هست و بارها به چاپ رسيده هست.[۱۱]

 در اين كتاب، ۴۹۱ حديث در دوازده باب، گردآورى انجام گرفته هست.

ب – آثار مفقود

۱۲. تحقيق غيبة المنتظر،[۱۲] اشرف بن اغر بن هاشم علوى (۴۸۲ – ۶۱۰ ق).

 مؤلف، از عالمان شيعه و از مشايخ ابن ابى طى هست.

 اين كتاب، با عنوان الغيبة للحجة نيز معرفى انجام گرفته هست.

 ۱۳. مشاهدة الآيات فى أشراط الساعة وظهور العلامات.[۱۳]

 ۱۴. أحوال صاحب الزمان.[۱۴]

 اين دو اثر، از محمّد بن مؤيّد معروف به سعد الدين حمويى جوينى (م ۶۵۰ ق) هست.

 وى از مشايخ صوفيه و سنّى مذهب هست.

 ۱۵. الملاحم،[۱۵] دانيال (ظاهراً ق ۷ ق).

 هشدارات بيشترى از نويسنده به دست نيامد؛ امّا ظاهراً ترجمه اى عربى از كتاب عبرانى مَلحمه دانيال نبى باانجام گرفت كه حُبَيش بن ابراهيم تفليسى (م ح ۶۰۰ ق) آن را ديده و به فارسى ترجمه كرده و از ديگر منابع عربى نيز مطالبى بر آن افزوده هست. كتاب تفليسى، بارها چاپ انجام گرفته هست.



[۱] كتاب نامه حضرت مهدى عليه السلام : ج ۲ ص ۵۳۰٫


[۳] همان : ج ۱ ص ۱۸۷٫


[۴] همان : ج ۲ ص ۵۷۵٫


[۵] گفتنى هست كه كتاب ديگرى نيز با نام طباشير المحرورين در موضوع اخبار خروج مهدى عليه السلام به ابن عربى منسوب هست كه چاپ هم انجام گرفته هست ؛ امّا ظاهراً نسبت آن به وى قطعى نيست.


[۶] ر. ك : نهج الولاية : ص ۹۳٫


[۸] رك : يادنامه محقّق طباطبايى : ج ۳ ص ۱۴۹۳ و ۱۴۸۳٫


[۹] اين اثر با اين عنوان به چاپ رسيده هست ؛ ولى در كتاب احوال و آثار خواجه – كه مفصّل ترين نوشته در معرفى آثار خواجه نصير هست -، بدان اشاره نانجام گرفته هست.


[۱۰] رك : ميراث شهاب : ش ۱۳ ص ۳٫


[۱۱] كتاب نامه حضرت مهدى عليه السلام : ج ۲ ص ۵۱۶ – ۵۱۵٫


[۱۲] الذريعة : ج ۱۶ ص ۷۵ ش ۳۷۵، لسان الميزان : ج ۱ ص ۴۴۹ ش ۱۴۰۷، الأعلام، زركلى : ج ۱ ص ۳۳۲٫


[۱۳] فرائد المسطين : ج ۲ ص ۳۰۸٫


[۱۴] معجم المؤلّفين : ج ۱۲ ص ۷۰٫


[۱۵] الذريعة : ج ۲۲ ص ۱۸۸٫ حاجى خليفه در كشف الظنون و اسماعيل پاشا در هدية العارفين، آن را مَلحمة دانيال و اُصول الملاحم ناميده اند. در پایتخت، كتابى فارسى به نام مُلهمه دانيال به سال ۱۳۷۰ق، چاپ انجام گرفته كه موضوع آن، پيشگويى و اخترگويى (تنجيم) هست.