ویرتا

منزلت و جایگاه عزاداری در سخن و سیره پیشوایان

۱۲ خرداد ۱۳۹۶

عزاداری چه منزلت و جایگاهی در سخن و سیره پیشوایان دارد؟

بر پایه روایات ، برپا داشتنِ عزا برای سالار شهیدان و یارانش ، مرثیه سرایی برای آنان و گریه بر مصائبی که بر ایشان گذشته است ، بویژه در دهه اوّل محرّم و خصوصا در روز عاشورا ، مورد تأکید اهل بیت علیهم السلام بوده است .

 عزاداری برای سید الشهدا علیه السلام ، در حقیقت ، اظهار محبّت به خاندان پیامبر خدا صلی الله علیه و آله است که قرآن ، مودّت آنها را واجب کرده است :

 «قُل لَا أَسْ ـ ئلُکمْ عَلَیهِ أَجْرًا إِلَا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی. [۱] بگو در برابر این [رسالت] ، مزدی از شما نمی خواهم ،جز دوست داشتن خویشاوندان [خود] را» .

 عزاداری برای سید الشهدا علیه السلام ، اظهار همدردی در بزرگ ترینِ مصائبی است که برای اهل بیت علیهم السلام و در واقع برای اسلام ، پیش آمده است .

 شیخ صدوق ، از امام صادق علیه السلام روایت کرده که فرمود :

 …رَحِمَ اللّهُ شیعَتَنا ! شیعَتُنا ـ وَاللّهِ ـ هُمُ المُؤمِنونَ ! فَقَد ـ وَاللّهِ ـ شَرِکونا فِی المُصیبَةِ بِطولِ الحُزنِ وَ الحَسرَةِ . [۲] خداوند ، شیعیان ما را رحمت کند! آنان ـ به  خدا سوگند ـ ، حقیقتاً مؤمن اند . به خدا سوگند، آنان، در اندوه و حسرتی مدام، در عزای ما سهیم اند .

 و در روایت دیگری ، از ایشان نقل شده که فرمود :

 وَ ارحَم تِلک الأَعینَ الَّتی جَرَت دُموعُها رَحمَةً لَنا ، وَ ارحَم تِلک القُلوبَ الَّتی جَزِعَت وَ احْتَرَقَت لَنا ، وَ ارْحَمِ الصَّرخَةَ الَّتی کانَت لَنا . [۳] و بر آن چشم هایی که از  سرِ دلسوزی بر ما اشک هایشان روان شده ، رحم کن، و بر آن دل هایی که برای ما بی تاب شده و آتش گرفته اند، رحم نما، و بر شیون هایی که برای ما بلند گردیدند، رحم آور .

 عزاداری برای سید الشهدا علیه السلام ، یکی از بزرگ ترین مصادیق بزرگداشت شعائر الهی و نشانه پَروامندی دل هاست . [۴]

 یقینا یکی از مهم ترین امتیازات جامعه شیعه ، برخورداری از چشمه پُرفیض نورانیت و معنویت عاشوراست . این چشمه جوشان ، از نخستین روزی که موضوع یادکردِ مصیبت سید الشهدا علیه السلام و یارانش مطرح شد ، جریان یافت و تا امروز ، همچنان جاری است و پس از این هم ادامه خواهد داشت .

 امامانِ اهل بیت علیهم السلام ، جز تأکیدهای مستقیم قولی ، به گونه های دیگری نیز بر اهمّیت عزاداری برای امام حسین علیه السلام و زنده نگه داشتن آن ، تأکید داشته اند که به مواردی اشاره می گردد :

۱. مرثیه سرایان سید الشهدا علیه السلام ، پیش از واقعه کربلا

بر پایه روایاتی که در فصل چهارم این بخش می آید ، نخستین کسی که قبل از واقعه کربلا برای سید الشهدا علیه السلام مرثیه سرایی کرده ، خداوند متعال است که آدم ابو البشر علیه السلام ، [۵] ابراهیم خلیل علیه السلام [۶] و خاتم انبیا صلی الله علیه و آله [۷] را از مصائبی که برای حسین علیه السلام پیش  خواهد آمد ، آگاه فرموده است ، و آنان ، بر این مصیبت، گریسته اند .

 همچنین عیسی علیه السلام ، هنگام عبور از کربلا ، به مصیبت حسین علیه السلام اشاره کرده و همراه با حواریان خود ، بر مصائب او گریسته است . [۸]

 پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و امیر مؤمنان علیه السلام نیز بارها به حوادث خونبار کربلا ، اشاره کرده و همراه با فاطمه زهرا علیهاالسلام ، برای فرزند عزیز خود ، اشک ریخته اند . [۹]

۲. نخستین مرثیه سرایان سید الشهدا علیه السلام ، پس از واقعه کربلا

پس از واقعه عاشورا ، نخستین مرثیه سرایان سید الشهدا علیه السلام و یارانش ، فرزندش امام زین العابدین علیه السلام ، خواهر بزرگوارش زینب کبرا علیهاالسلام ، دختران امام علیه السلام (اُمّ کلثوم و فاطمه صغرا) ، و همسرش رَباب بوده اند که در کربلا ، کوفه و شام ، با مرثیه سرایی های هدفمند خود ، راه سالار شهیدان را ادامه دادند . [۱۰]

 امّا در مدینه ، نخستین مرثیه سرا پس از شهادت امام حسین علیه السلام ، اُمّ سَلَمه ، همسر بزرگوار پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بود . یعقوبی ، در این باره می نویسد :

 نخستین ضجّه زننده ای که در مدینه، ضجّه اش [بر حسین علیه السلام ] بلند شد، اُمّ سَلَمه ، همسر پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بود .

 پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ، شیشه ای را که در آن ، خاکی قرار داشت، به اُمّ سَلَمه داده و به او فرموده بود که:

 إذا صارَت دَما عَبیطا فَاعلَمی أنَّ الحُسَینَ قَد قُتِلَ ؛ هر گاه این خاک ، تبدیل به خون تازه شود ، حسین علیه السلام کشته شده است .

 روز عاشورای سال ۶۱ هجری ، آن خاک ، تبدیل به خون تازه شد . اُمّ سَلَمه نیز با دیدن آن ، فریاد کشید :

 وا حُسَینا! وای از مصیبت پسر پیامبر خدا!

 شیون و زاری و مرثیه سرایی اُمّ سَلَمه برای امام حسین علیه السلام به گونه ای بود که به دنبال آن ، مدینه ، یکپارچه عزادار شد :

 و زنان ، شیون کردند تا این که در مدینه ، چنان وِلوله ای بر پا شد که تا آن زمان ، شنیده نشده بود . [۱۱]

 سال ۶۱ هجری ، سال حُزن نامیده شد [۱۲] و بر پایه گزارشدعائم الإسلام از امام صادق علیه السلام ، پس از واقعه عاشورا ، سه سال تمام بر امام حسین علیه السلام مرثیه سرایی می شد . [۱۳] همچنین طبق گزارشی دیگر از ایشان ، تا به هلاکت رسیدن ابن زیاد ، خانواده امام علیه السلام از عزا بیرون نیامدند  :

 هیچ یک از زنان ما خضاب نکرد و روغنی استفاده نکرد و سُرمه نکشید و [مویش را ]شانه نزد تا این که سرِ عبید اللّه بن زیاد را برایمان آوردند . ما همواره، پس از آن ماجرا ، گِریان بودیم . [۱۴]

۳. پوشیدن لباس سیاه در عزای امام حسین علیه السلام

نخستین کسانی که در عزای امام حسین علیه السلام لباس سیاه پوشیدند ، اُمّ سَلَمه ، همسر پیامبر صلی الله علیه و آله و زنان بنی هاشم بودند . [۱۵] این اقدام ، ریشه در سنّت نبوی داشت [۱۶] و نشان می دهد که لباس سیاه ، از زمان های گذشته ، علامتِ عزا بوده است . حتّی ابو مسلم هم در آغاز قیام خود ،  برای استفاده تبلیغاتی علیه حکومت بنی امیه ، لباس سیاه را انتخاب کرد، به طوری که او و یارانش، در تاریخ به «سیاه جامگان» شهرت یافتند. آنها می گفتند :

 این لباس سیاه ، [در] عزای خاندان محمّد صلی الله علیه و آله و شهیدان کربلا و زید و یحیی است . [۱۷]

 در زمان معاصر نیز در میان پیروان اهل بیت علیهم السلام ، لباس سیاه ، نشانه عزاداری است . [۱۸]

۴. تأکید بر زنده نگه داشتن یاد امام حسین علیه السلام

روایات فصل دوم از این بخش ، بر تداوم یاد سید الشهدا علیه السلام تأکید دارند . در روایتی از امام صادق علیه السلام ، آمده است :

 هنگام یاد کردن از امام حسین علیه السلام ، سه بار بگو : صَلَّی اللّهُ عَلَیک یا أبا عَبدِ اللّهِ ؛ [۱۹] درود خدا بر تو ، ای اباعبد اللّه ! ، که این سلام ، از نزدیک و  دور، به او خواهد رسید .

 همچنین، یاد کردن از آن بزرگوار در هنگام نوشیدن آب ، توصیه شده است :

 وما مِن عَبدٍ شَرِبَ الماءَ فَذَکرَ الحُسَینَ علیه السلام وَ أهلَ بَیتِهِ وَ لَعَنَ قاتِلَهُ ، إلّا کتَبَ اللّهُ عز و جللَهُ مِئَةَ ألفِ حَسَنَةٍ ، وَ حَطَّ عَنهُ مِئَةَ ألفِ سَیئَةٍ ، وَ رَفَعَ لَهُ مِئَةَ ألفِ دَرَجَةٍ . [۲۰] هیچ کس نیست که آب بنوشد و از حسین علیه السلام و خاندانش یاد کند و بر کشنده اش ، لعنت بفرستد ، مگر این که خداوند، برایش صد هزار  حَسَنه می نویسد و صد هزار گناه را از او می زُداید و صد هزار درجه بر او می افزاید.

 با عنایت به نیاز مکرّر انسان در شبانه روز به نوشیدن آب ، توصیه به فرستادنِ سلام بر امام حسین علیه السلام و لعن بر قاتلانش هنگام نوشیدن ، بدین معناست که پیروان اهل بیت علیهم السلام ، هیچ گاه نباید ماجرای کربلا را فراموش کنند ، و خاطره مبارزه با ظلم و ظالم و شهادت جان گداز سلاله پاک پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در این راه ، برای همیشه ، باید در تاریخ ، زنده بماند .

۵ . تأکید بر تداوم عزاداری

تأمّل در توصیه اهل بیت علیهم السلام بر برپا داشتنِ مجالس عزا برای شهدای کربلا [۲۱] و زنده نگاه داشتن خاطره عاشورا، [۲۲] تشویق آنان به سرودن شعر [۲۳] در باره این فاجعه بزرگِ تاریخ اسلام ، بشارت به پاداش های بزرگ در گریستن بر این مصیبت بزرگ و گریاندن دیگران ، [۲۴] تأکید بر اهمّیت عزاداری در دهه اوّل محرّم ، [۲۵] خصوصا درروز عاشورا [۲۶] ـ که در فصول مختلف این بخش ، به تفصیل آمده ـ ، به روشنی بیانگر این حقیقت است که  عزاداری برای سید الشهدا علیه السلام و یارانش ، هدف بزرگی را دنبال می کند که تا آن هدف ، تحقّق نیافته است ، سنّت عزاداری در میان پیروان اهل بیت علیهم السلام باید تداوم یابد .

 بنا بر این ، مسئله مهم ، این است که : هدف و حکمت ضرورت تداوم عزاداری برای سید الشهدا علیه السلام ، چه بوده است ؟


[۱] ابراهيم ، آيه ۵ .

[۲] شورا : آيه ۲۳ .

[۳] ر . ك : ص ۳۸۸ ح ۲۶۹۳ .

[۴] ر . ك : ص ۳۸۸ ح ۲۶۹۲ .

[۵] ر . ك : ج ۱۰ ص ۵۳ (فصل چهارم / گريه آدم عليه السلام ).

[۶] ر.ك : ج ۱۰ ص ۵۵ (فصل چهارم / گريه ابراهيم عليه السلام ).

[۷] ر . ك : ج ۱۰ ص ۶۱ (فصل چهارم / گريه پيامبر صلى الله عليه و آله و خاندانش) ،عَبَرات المصطفَين فى مقتل الحسين عليه السلام : ج ۱ ص ۳۱ ـ ۴۹ .

[۸] ر.ك : ج ۱۰ ص ۵۷ (فصل چهارم / گريه عيسى عليه السلام ) .

[۹] ر.ك : ج ۱۰ ص ۶۱ (فصل چهارم / گريه پيامبر صلى الله عليه و آله و خاندانش) و ص ۶۷ (گريه پدرش امام على عليه السلام ) و ص ۷۱ (گريه مادرش فاطمه عليهاالسلام ، دختر پيامبر خدا صلى الله عليه و آله).

[۱۰] سالنامه حديثي نور از سال ۱۳۷۸ ، هر سال با محتواي حديثي به منظور آشنايي علاقه مندان با فرهنگ و اطلاعات حديثي انتشار مي يابد و در دو دوره اخير ، سال ۸۰ و ۸۱ ، به دليل استقبال فراوان با شمارگان بيش از چهل هزار منتشر شده است .

[۱۱] ر . ك : ص ۳۹۷ به بعد (فصل يكم / نخستين برگزار كننده سوگوارى) و ج ۱۰ ص ۲۰۳ (بخش دوازدهم / فصل يكم : نمونه مرثيه هاى كه در قرن نخست ، سروده شده اند) .

[۱۲] ر . ك : ص ۴۱۳ (فصل يكم /سوگوارى در مدينه / نخستين ناله اى كه در مدينه بلند شد) .

[۱۳] مقتل الحسين عليه السلام ، خوارزمى : ج ۲ ص ۴۰ ، التذكرة ، قرطبي : ج ۲ ص ۴۵۳ .

[۱۴] ر.ك : ص ۴۲۷ (فصل يكم / نوحه سرايى سه ساله براى امام حسين عليه السلام ).

[۱۵] ر.ك : ص ۴۲۹ (فصل يكم / نخستين سياهپوش در سوگ امام حسين عليه السلام ) .

[۱۶] از اسماء بنت عميس ، نقل شده است : وقتى جعفر بن ابى طالب ، كشته شد ، پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود : «تسَلَّبى ثلاثا ؛ سه روز ، لباسِ يا مَقنعه مشكى بپوش» (ر .ك : فتح الباري : ج۹ ص۴۲۹ ، لسان العرب : ج۱ ص۴۷۲ مادّه «سلب» ، النهاية ، ابن اثير : ج۲ ص۳۸۷ ماده «سلب») .

[۱۷] المناقب ، ابن شهرآشوب : ج ۳ ص ۳۰۰ .

[۱۸] ر . ك : ج۱۰ ص۱۹ ح۲۷۶۲ .

[۱۹] ر.ك : ص ۴۳۲ ح ۲۷۳۹ .

[۲۰] ر . ك : ص ۴۳۴ ح ۲۷۴۲ .

[۲۱] ر . ك : ص ۳۸۵ (فصل يكم / تشويق به سوگوارى براى امام حسين عليه السلام ) و ج ۱۰ ص ۱۳ (فصل سوم / سوگوارى در خانه) .

[۲۲] ر . ك : ص ۴۳۱ (فصل دوم: تشويق به مصيبت خوانى براى امام حسين عليه السلام ) .

[۲۳] ر . ك : ص ۴۳۹ (فصل دوم / يادكردِ مصيبت هاى امام حسين عليه السلام درمحضر امام صادق عليه السلام ) و ج ۱۰ ص ۴۹ (فصل چهارم / ثواب شعرخوانى در مصيبت آنان) .

[۲۴] ر . ك : ج ۱۰ ص ۴۱ (فصل چهارم / ثواب گريه كردن برآنان) .

[۲۵] ر . ك : ص ۳۸۹ (فصل يكم / سوگوارى در دهه اوّل محرّم) .

[۲۶] ر . ك : ج ۱۰ ص ۷ (فصل سوم / بزرگىِ مصيبت عاشورا) .